about 1,000,000 years ago – c. 3000 BC
Prehistorie
De lange tijd zonder schrift: jagers, verzamelaars en de eerste boeren.
De prehistorie is verreweg de langste periode van het menselijk verleden. Mensen trokken rond als jagers en verzamelaars, overleefden ijstijden en leerden vuur, werktuigen en kunst maken. Pas laat werden ze boeren. Omdat er geen geschreven bronnen zijn, kennen we deze mensen alleen uit wat ze in de grond achterlieten.
DraftNot yet reviewed by a historian or history teacher.For now, Spoor's content is in Dutch only. The translation follows once it has been reviewed.
Start here: De neanderthalers van SpyWhy these borders
Het begin van de prehistorie is het moment waarop de eerste mensen in onze streken opduiken; dat schuift op met elke nieuwe vondst. Het einde ligt bij de uitvinding van het schrift, rond 3000 v.Chr. in Mesopotamië en Egypte. In onze streken komt het schrift pas met de Romeinen, in de 1e eeuw v.Chr., dus hier duurt de prehistorie eigenlijk veel langer. De grens is een afspraak, geen breuk die mensen toen zelf voelden.
How people lived
Het grootste deel van de prehistorie leefden mensen in kleine groepen die rondtrokken achter het wild en de seizoenen aan. Ze jaagden op mammoet, rendier en paard, en verzamelden noten, bessen en planten.
In de ijstijden was het hier koud en kaal, met een toendra. Mensen zochten beschutting in grotten, zoals in de Maasvallei, en maakten kleding van huiden.
Neanderthalers leefden hier honderdduizenden jaren, tot de moderne mens, Homo sapiens, ongeveer 40.000 jaar geleden in Europa opdook.
Rond 5300 v.Chr. kwamen de eerste boeren naar onze streken, onder meer in Haspengouw. Ze bouwden lange houten huizen, hielden vee en maakten aardewerk.
What changed
- Mensen leerden vuur gebruiken en steeds fijnere stenen werktuigen maken.
- Kunst en versiering verschenen: grotschilderingen, kralen en beeldjes.
- Met de landbouw gingen mensen op één plek wonen en groeide de bevolking.
- Er ontstonden grote bouwwerken, zoals de dolmens van Wéris, en vuursteenmijnen zoals in Spiennes.
How we know
- Archeologie
- Werktuigen, botten, haardplaatsen en paalgaten van huizen, gevonden bij opgravingen.
- Fossielen
- Schedels en skeletten, zoals die van de neanderthalers van Spy en Engis.
- Natuurwetenschap
- Datering met koolstof-14, stuifmeel en DNA vertellen over ouderdom, klimaat en afkomst.
Where historians differ
- Wanneer de eerste mensen precies in West-Europa aankwamen, verschuift met nieuwe vondsten; de oudste sporen zijn honderdduizenden tot ruim een miljoen jaar oud.
- Waarom de neanderthalers verdwenen, is niet zeker: klimaat, concurrentie met de moderne mens of vermenging worden allemaal genoemd.
- Of de eerste boeren hier nieuwkomers waren of jagers die zelf overschakelden, en in welke mate beide groepen zich mengden, wordt nog onderzocht.
On the map
The caves of Spy and Engis in the Meuse valley, the flint mines of Spiennes near Mons and the dolmens of Wéris.
Drawn by us and roughly simplified: the map shows where, not exactly how far. Rivers and today's borders are there for orientation.
Moments in this era
De neanderthalers van Spy
In 1886 vinden twee onderzoekers in een grot bij Spy de skeletten van twee neanderthalers, samen met hun stenen werktuigen en botten van uitgestorven dieren. De vondst helpt bewijzen dat de neanderthaler een echte, oude mensvorm was.
De eerste boeren in Haspengouw
Rond 5300 v.Chr. vestigen de eerste boeren zich op de vruchtbare leemgronden van Haspengouw. Ze bouwen langhuizen, zaaien graan, houden vee en maken aardewerk met bandversiering. Hun komst verandert voorgoed hoe mensen hier leven.
On the timeline
- about 42,000 ± 2,000 years agoDe mannen van Spy
- c. 5300 BCDe eerste boeren in Haspengouw
- c. 4400 BCDe vuursteenmijnen van Spiennes
- about 45,000 ± 5,000 years agoModerne mensen in Europa
- about 36,000 ± 2,000 years agoDe grot van Chauvet
- about 17,000 ± 1,000 years agoDe grot van Lascaux
- c. 9700 BCHet einde van de laatste ijstijd
- c. 3250 ± 100 BCÖtzi sterft in de Alpen
- about 55,000 ± 10,000 years agoMensen bereiken Australië
- c. 9500 BCGöbekli Tepe
- c. 9000 ± 500 BCDe eerste boeren
- c. 7000 BCRijst in China
- c. 3200 BCHet schrift in Mesopotamië