De neanderthalers van Spy

In de zomer van 1886 groeven de Luikse jurist en amateur-archeoloog Marcel De Puydt en de geoloog Max Lohest op het terras voor een kalksteengrot boven het riviertje de Orneau, bij het dorp Spy. Onder lagen met resten uit latere tijd stootten ze op menselijke beenderen.

Het ging om twee volwassen individuen, later Spy I en Spy II genoemd, met onder meer schedels, kaken en botten van armen en benen. Ze lagen in dezelfde laag als vuurstenen werktuigen in de stijl die archeologen Moustérien noemen, en naast botten van dieren die al lang uitgestorven zijn, zoals de mammoet en de wolharige neushoorn.

De anatoom Julien Fraipont bestudeerde de beenderen samen met Lohest. In 1887 publiceerden ze dat dit mensen waren van hetzelfde type als de man uit het Neandertal in Duitsland (gevonden in 1856), en dat ze heel oud moesten zijn.

Toen in 1856 in het Neandertal bij Düsseldorf een vreemde schedelkap werd gevonden, wist niemand goed wat ermee aan te vangen. Sommige geleerden, zoals de invloedrijke Duitse arts Rudolf Virchow, dachten aan een moderne mens met een ziekte. De vondst was bovendien uit haar laag gehaald door arbeiders, zodat niemand nog kon zeggen hoe oud ze was.

Ook in België was al eerder iets gevonden: in 1829–1830 haalde de Luikse arts Philippe-Charles Schmerling in de grot van Engis het schedeltje van een kind boven. Dat het om een neanderthalerkind ging, begreep men pas veel later.

Neanderthalers leefden in Europa en West-Azië gedurende honderdduizenden jaren, ook in koude perioden van de ijstijd. Ze jaagden op groot wild, maakten zorgvuldig bewerkte stenen werktuigen, gebruikten vuur en zorgden voor elkaar. In onze streken trokken ze in kleine groepen rond en gebruikten grotten in de Maasvallei en haar zijrivieren als schuilplaats.

Spy wordt in de geschiedenis van de wetenschap gezien als een kantelpunt. Omdat de skeletten zorgvuldig in hun laag werden opgegraven, samen met werktuigen en uitgestorven dieren, toonden ze aan dat neanderthalers geen toevallige zieke individuen waren, maar een eigen, oude groep mensen.

Het beeld van de neanderthaler is sindsdien sterk veranderd. Lang zag men een gebogen, dom 'holbewoner'-type. Vandaag benadrukken onderzoekers dat neanderthalers rechtop liepen, slim en vindingrijk waren, en dat ze zich met de voorouders van de huidige mensen vermengden: veel mensen buiten Afrika dragen nog een klein deel neanderthaler-DNA.

Hoe oud de skeletten precies zijn, bleef lang een vraag. Directe dateringen van de beenderen sinds het begin van deze eeuw maken Spy tot een van de laatste neanderthalervindplaatsen in Noordwest-Europa, al verschoven de cijfers nog door betere reinigingstechnieken.