De eerste boeren in Haspengouw

Rond 5300 v.Chr. verschenen in Haspengouw, het heuvelland met dikke lagen löss tussen Tienen, Tongeren en Luik, de eerste dorpen van boeren. Archeologen noemen hen de bandkeramiekers, naar hun potten met ingekraste banden van lijnen. Dezelfde cultuur vind je in die tijd van Hongarije tot het Parijse bekken: overal dezelfde soort huizen, potten en werktuigen.

Hun huizen waren langhuizen: lange rechthoekige gebouwen op vijf rijen zware palen, met wanden van gevlochten twijgen en leem. Sommige waren meer dan twintig meter lang. Er woonde een familie, soms met voorraad en misschien ook dieren onder hetzelfde dak. Rond de huizen lagen akkers met emmer en eenkoren (oude tarwesoorten), erwten, linzen en vlas, en ze hielden runderen, schapen, geiten en varkens.

Bij Darion, Oleye en Waremme in het Luikse deel van Haspengouw vonden archeologen dorpen die omringd waren door een gracht en een palissade. Na enkele eeuwen, rond 4900 v.Chr., verdwijnen de sporen van de bandkeramiekers uit de streek. Waarom, weten we niet goed.

Landbouw werd niet in Europa uitgevonden. Rond 9000 v.Chr. begonnen mensen in de Vruchtbare Sikkel, in het Midden-Oosten, granen te zaaien en dieren te houden. Via Anatolië (het huidige Turkije) en de Balkan trok die manier van leven in vele eeuwen naar het noorden en westen. Onderzoek naar oud DNA toont dat het vooral de boeren zelf waren die verhuisden, niet alleen hun kennis.

In onze streken leefden toen al duizenden jaren jagers-verzamelaars. Zij trokken rond met de seizoenen, jaagden op herten en everzwijnen, visten en verzamelden noten en vruchten. De boeren kozen bewust de lössgronden: licht, vruchtbaar en goed te bewerken met stenen dissels en houten werktuigen. De zandgronden van de Kempen en Vlaanderen bleven nog lang het land van de jagers.

Boer worden betekende vastigheid, maar ook hard werk. Bossen moesten gerooid worden, oogsten konden mislukken, en wie op één plaats leeft met vee dicht bij huis, krijgt nieuwe ziekten. Voorraad maakte het ook de moeite om te stelen of te verdedigen.

Lang dacht men dat de jagers in onze streken gewoon zelf boer werden, door van hun buren te leren. Archeologisch onderzoek en later oud DNA maakten duidelijk dat er een echte instroom van boeren was. Tegelijk zien historici en archeologen steeds meer contact: ruil van vuursteen, misschien huwelijken, en een lange tijd waarin beide manieren van leven naast elkaar bestonden.

De grachten en palissaden rond dorpen als Darion en Oleye werden door de Amerikaanse archeoloog Lawrence Keeley gelezen als verdediging tegen de jagers-verzamelaars aan de rand van het boerenland. Andere onderzoekers zien er eerder grenzen, ontmoetingsplaatsen of een teken van spanning tussen boerendorpen onderling. Die discussie is niet beslist.