De eerste boeren in Haspengouw
Rond 5300 v.Chr. vestigen de eerste boeren zich op de vruchtbare leemgronden van Haspengouw. Ze bouwen langhuizen, zaaien graan, houden vee en maken aardewerk met bandversiering. Hun komst verandert voorgoed hoe mensen hier leven.
- Wann
- um 5300 v. Chr. – um 4900 v. Chr.
- Wo
- Haspengouw (Limburg en de provincie Luik)
- Spur
- Hier: die Niederlande und Belgien
Die Inhalte von Spoor gibt es vorerst nur auf Niederländisch. Die Übersetzung folgt nach dem Gegenlesen.
Kurz gesagt
- De eerste boeren in onze streken hoorden bij de bandkeramische cultuur, genoemd naar de banden op hun potten.
- Hun voorouders kwamen eeuwen eerder uit het Donaugebied, en verder terug uit Anatolië.
- Ze woonden in grote langhuizen van hout en leem en teelden oude tarwesoorten, erwten, linzen en vlas.
- Rond sommige dorpen, zoals in Darion en Oleye, groeven ze grachten en zetten ze palissaden.
- Jagers-verzamelaars leefden nog een tijd naast hen, en hoe die twee groepen met elkaar omgingen, is een open vraag.
Was geschah
Worüber sich Historiker weitgehend einig sind.
Rond 5300 v.Chr. verschenen in Haspengouw, het heuvelland met dikke lagen löss tussen Tienen, Tongeren en Luik, de eerste dorpen van boeren. Archeologen noemen hen de bandkeramiekers, naar hun potten met ingekraste banden van lijnen. Dezelfde cultuur vind je in die tijd van Hongarije tot het Parijse bekken: overal dezelfde soort huizen, potten en werktuigen.
Hun huizen waren langhuizen: lange rechthoekige gebouwen op vijf rijen zware palen, met wanden van gevlochten twijgen en leem. Sommige waren meer dan twintig meter lang. Er woonde een familie, soms met voorraad en misschien ook dieren onder hetzelfde dak. Rond de huizen lagen akkers met emmer en eenkoren (oude tarwesoorten), erwten, linzen en vlas, en ze hielden runderen, schapen, geiten en varkens.
Bij Darion, Oleye en Waremme in het Luikse deel van Haspengouw vonden archeologen dorpen die omringd waren door een gracht en een palissade. Na enkele eeuwen, rond 4900 v.Chr., verdwijnen de sporen van de bandkeramiekers uit de streek. Waarom, weten we niet goed.
Hintergrund
Ursachen, Umstände und wie Menschen lebten.
Landbouw werd niet in Europa uitgevonden. Rond 9000 v.Chr. begonnen mensen in de Vruchtbare Sikkel, in het Midden-Oosten, granen te zaaien en dieren te houden. Via Anatolië (het huidige Turkije) en de Balkan trok die manier van leven in vele eeuwen naar het noorden en westen. Onderzoek naar oud DNA toont dat het vooral de boeren zelf waren die verhuisden, niet alleen hun kennis.
In onze streken leefden toen al duizenden jaren jagers-verzamelaars. Zij trokken rond met de seizoenen, jaagden op herten en everzwijnen, visten en verzamelden noten en vruchten. De boeren kozen bewust de lössgronden: licht, vruchtbaar en goed te bewerken met stenen dissels en houten werktuigen. De zandgronden van de Kempen en Vlaanderen bleven nog lang het land van de jagers.
Boer worden betekende vastigheid, maar ook hard werk. Bossen moesten gerooid worden, oogsten konden mislukken, en wie op één plaats leeft met vee dicht bij huis, krijgt nieuwe ziekten. Voorraad maakte het ook de moeite om te stelen of te verdedigen.
Deutung
Wie Historiker es lesen. Das ist Deutung, keine Tatsache.
Lang dacht men dat de jagers in onze streken gewoon zelf boer werden, door van hun buren te leren. Archeologisch onderzoek en later oud DNA maakten duidelijk dat er een echte instroom van boeren was. Tegelijk zien historici en archeologen steeds meer contact: ruil van vuursteen, misschien huwelijken, en een lange tijd waarin beide manieren van leven naast elkaar bestonden.
De grachten en palissaden rond dorpen als Darion en Oleye werden door de Amerikaanse archeoloog Lawrence Keeley gelezen als verdediging tegen de jagers-verzamelaars aan de rand van het boerenland. Andere onderzoekers zien er eerder grenzen, ontmoetingsplaatsen of een teken van spanning tussen boerendorpen onderling. Die discussie is niet beslist.
Andere Blicke
Voor de jagers-verzamelaars die al eeuwen in de streek leefden, kwamen er vreemden met een andere taal, ander voedsel en een ander idee over grond: wie een akker aanlegt, eist dat stuk land op. Hun eigen verhaal kennen we alleen uit wat ze achterlieten, zoals vuurstenen werktuigen en een eigen soort aardewerk dat soms bij de boerendorpen wordt gevonden.
Ook binnen de boerendorpen lieten de meeste mensen geen sporen na die iets over hun gedachten vertellen. Wie het graan maalde, de potten bakte of de kinderen grootbracht, weten we niet zeker. Wat we wel weten, is dat landbouw veel handwerk vroeg van iedereen, ook van kinderen.
Umstritten oder unsicher
- De data zijn benaderend: de bandkeramiek in Haspengouw begint ergens tussen ongeveer 5300 en 5200 v.Chr. en verdwijnt rond 4900 v.Chr., met een marge van enkele decennia tot een eeuw.
- Waarvoor de grachten en palissaden rond sommige dorpen dienden (verdediging, afbakening of iets anders), is onder archeologen omstreden.
- Wie het zogenaamde La Hoguette- en Limburg-aardewerk maakte, dat bij de boerendorpen opduikt, is onzeker: misschien jagers-verzamelaars, misschien een andere groep.
Wie man sich erinnerte
De eerste boeren spelen geen rol in oude nationale verhalen; ze werden pas in de 20e eeuw goed bekend door opgravingen. Vandaag zijn ze een vast onderdeel van de geschiedenisles en van musea zoals het Gallo-Romeins Museum in Tongeren, dat ook de prehistorie van Haspengouw toont.
Worauf es sich stützt
Archäologie und Gegenstände
- Opgravingen van de bandkeramische dorpen in Darion, Oleye en WaremmeDe resten van langhuizen, grachten, palissaden, aardewerk en werktuigen waarop ons beeld van de eerste boeren in Haspengouw steunt.
Forschung von Historikern
- Lawrence H. Keeley en Daniel Cahen, Early Neolithic forts and villages in NE Belgium: a preliminary report (Journal of Field Archaeology, 1989)Het verslag van de opgravingen van de omwalde dorpen in Haspengouw, met de lezing van de grachten als verdediging.
- Lawrence H. Keeley, War Before Civilization (1996)Breed boek over geweld in vroege samenlevingen, waarin de dorpen van Haspengouw als voorbeeld dienen; zijn lezing wordt niet door iedereen gevolgd.
Währenddessen anderswo
Was um dieselbe Zeit in den anderen Spuren geschah.
- um 3250 ± 100 v. Chr.Ötzi sterft in de Alpen
- um 2500 v. Chr.Stonehenge krijgt zijn grote stenen
- um 7000 v. Chr.Rijst in China
- um 3200 v. Chr.Het schrift in Mesopotamië
Am Tisch
Eine Frage, um gemeinsam darüber zu reden.
- Für Kinder
- Wat zou jij missen als je niet meer rondtrok, maar altijd op dezelfde plek woonde en zelf je eten moest kweken?
- Für Jugendliche und Erwachsene
- Was boer worden vooruitgang? Wat won je ermee, en wat verloor je?
Der Spur folgen
Tongeren, een Romeinse stad
Kort voor het begin van onze jaartelling ontstaat Atuatuca Tungrorum, het latere Tongeren, aan de grote weg van Bavay naar Keulen. Het wordt de hoofdplaats van de Tungri en een venster op hoe onze streken Romeins werden.
Mit Kaft PlusCaesar en de Belgen
Tussen 57 en 53 v.Chr. onderwerpt Julius Caesar de stammen in het noorden van Gallië, die hij Belgen noemt. De Nerviërs en later de Eburonen onder Ambiorix bieden hevig verzet. We kennen het verhaal bijna alleen uit Caesars eigen boek.
De neanderthalers van Spy
In 1886 vinden twee onderzoekers in een grot bij Spy de skeletten van twee neanderthalers, samen met hun stenen werktuigen en botten van uitgestorven dieren. De vondst helpt bewijzen dat de neanderthaler een echte, oude mensvorm was.